Golfbreker Walter Van Steenbrugge over mensenrechten, theater en Oostende

Wat was je reactie toen je de vraag kreeg van TAZ om Golfbreker te worden?

Omdat ik TAZ al vele jaren volg en supporter ben, was mijn eerste reactie enthousiast. Ik heb overigens al een aantal keren meegewerkt, in Rechtszaak tegen de dood (TAZ#2018) nam ik een rol in. Toen stond 'de dood' terecht wegens mensen gedood te hebben. In Oostende speelden we dat Assisenproces voor publiek, met advocaten, een procureur, een assisenvoorzitter en een rechtsprekende jury. Ik ben geen acteur, maar ik kon gewoon doen alsof ik effectief de dood moest verdedigen. Dat was leuk en uitdagend.

Ik vind Theater Aan Zee een prachtig concept en toen ze me vroegen als Golfbreker wilde ik het graag doen op voorwaarde dat ik mijn stempeltje kon drukken rond de mensenrechten. Als er nu één forum is waar je echt vrij kan spreken, dan is het wel binnen theater. Als advocaat kun je ook vrij spreken maar ben je toch nog gebonden aan deontologische regels. Je kan met theater onwaarschijnlijke dingen doen, een groot publiek bereiken en heel creatief zijn. Zo hoop ik bij te dragen aan iets waar het niet goed mee gesteld is: de mensenrechten.

Wat hoop je bij te brengen aan TAZ?

We hebben mooie ideeën die vorm krijgen (zie o.a. VUURKAMERS). Ook Radio 1 die live komt uitzenden is een goede manier om de mensenrechten breder te belichten. En ik ben een kinderboek aan het schrijven over de mensenrechten, om uit te geven op TAZ.

Hoe leg je mensenrechten eenvoudig uit - aan die kinderen bijvoorbeeld?

Ik denk dat je dat het beste doet door terug te grijpen naar situaties uit hun leven. Als ze gestraft worden op school is het belangrijk dat ze hun eigen visie mogen geven over wat er is gebeurd. Het recht op tegenspraak heet dat. Het recht op leven, het recht op bescherming, het recht op privacy - dat niet altijd iedereen moet weten wat je aan het doen bent als je bijvoorbeeld graag een beetje op jezelf bent.

Er komen altijd veel kinderen naar Theater Aan Zee. Je wil die zo veel mogelijk betrekken, waarom vind je dat zo belangrijk?

Het is moeilijk de wereld in te trekken om aan iedereen te zeggen: je moet het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) kennen. Ik denk dat je het beste begint bij waar het het meest zal lonen. Als je het verdrag op een kindvriendelijke manier uitlegt aan die jonge mensen, dan denk ik dat je op korte, en zeker op lange termijn het meest kan bereiken.

Er zijn veel mensenrechten, maar jij selecteerde er acht voor Theater Aan Zee, vertel.

Ik heb er acht geselecteerd die ik erg belangrijk vind: art. 2 Recht op leven. Art 3 Verbod van foltering. Art. 5 Recht op vrijheid en veiligheid. Art. 6 Recht op een eerlijk proces. Art. 8 Recht op eerbiediging van privé-, familie- en gezinsleven. Art. 10 Vrijheid van meningsuiting. Art. 11 Vrijheid van vergadering en vereniging en art. 14, Verbod op discriminatie.

Het lijkt alsof de mensenrechten vaak niet zo nauw worden genomen. Welke tendens merk je op?

Alle dagen zit ik op de rechtbank, dat is de plek waar de schendingen van de mensenrechten het meest aan bod komen. Ik merk daar een neerwaartse nefaste evolutie op wat de mensenrechten betreft. Die tendens begon bij 9/11, omdat van dat ogenblik af alles onder de vlag van veiligheid werd gestopt. De mensenrechten werden bedolven onder het argument ‘de overheid moet de veiligheid bewaken dus mogen vrijheden worden afgenomen’. De overheid erodeerde het verdrag en de burger merkte het niet op. En daar schuilt het grote gevaar. Dat was ook zo in de jaren dertig van de vorige eeuw toen de dictatuur van de macht werd geïnstalleerd.

Sinds 9/11 worden de heel nationalistische, extreme strekkingen en zienswijzen goedgepraat onder het mom van 'veiligheid'. Maar daaronder zit iets heel pervers. Denk aan Zwarte Zondag 1991, Vlaams Blok, de nationalistische reflex, ‘we hebben Europa en het Europees Mensenrechtenverdrag niet nodig’. Terwijl die mensen niet beseffen hoe belangrijk de mensenrechten zijn geweest om nooit nog oorlog te krijgen en hoe gevaarlijk het is om - onwetend - in totalitarisme terecht te komen. Vanaf de jaren '90 brokkelden die mensenrechten af, ze zagen de ander als de vijand - en met de ander wordt de vreemdeling bedoeld. Zij pakken ons geld af... Moslims kregen een extra stempel en zo was het hek van de dam. Elke dag stel ik schendingen van mensenrechten vast. Het is niet twee voor twaalf, het is ver over twaalf.

Hoe kunnen we daartegen strijden?

Door mensen in de eerste plaats te tonen hoe belangrijk het verdrag - de mensenrechten - en het waardenkader zijn. Onlangs deden we een enquête, op de markt in Brugge waarin aan 100 mensen werd gevraagd wat het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens betekent. Er was slechts één dame die een treffelijk antwoord kon geven, bleek dan nog om een vrouw uit Libanon te gaan, Libanon dat niet eens onderworpen is aan het Mensenrechtenverdrag. Dat toont aan dat we mensen bewust moeten maken van het belang en de inhoud van de mensenrechten. In Oostenrijk krijgen kinderen al les over mensenrechten op de lagere school, ik ben een enorme voorstander om vakken als godsdienst te vervangen door lessen over mensenrechten. Op die leeftijd moet dat uiteraard spelenderwijs, maar toch kan het op langere termijn de tendens van afbrokkeling ombuigen.

Zie je daarin misschien een rol voor theater?

Ik denk dat het een heel goed medium is om awareness te creëren. Stel je voor dat er een prachtige monoloog is, waarin de mensenrechten in to your face worden gebracht, dat zou schitterend zijn (ga kijken naar Dignity n.v.d.r.). Maar niet alleen theater, ook films en documentaires zijn een ideaal forum om die kennis over te brengen. Die kennis lijkt wel weg. Ook in de rechtbank. Als je vandaag met de EVRM komt, zijn er veel magistraten die het weglachen. Het is aan het verwateren. Vele rechters denken dan: laat Van Steenbrugge maar naar het mensenrechtenhof gaan, dat duurt gemiddeld een jaar of zeven, en ondertussen spreken wij recht en laten we onze uitspraken uitvoeren. Er is ook in de rechtbank een veel te geringe reflex om te denken in termen van mensenrechten. Daarom wil ik als Golfbreker de mensen wakker schudden.

Is het soms moeilijk om zelf consistent het mensenrechtenkader aan te houden. Omdat je bijvoorbeeld veel verschillende cliënten hebt?

Nee, het verdrag is mijn bijbel, mijn handleiding. Of ik nu voor slachtoffers ben, of voor daders, dat maakt niet uit. Mensenrechten zijn er voor iedereen. Als je een geschil hebt voor de vrederechter en de ene partij gebruikt stukken en jij hebt daar geen kopie van, dan moet je de reflex hebben om te zeggen dat het geen fair trial is. Iedereen moet toegang hebben tot de stukken die een rol kunnen spelen in een zaak. Je moet kunnen tegenspreken en er moet een gelijkheid bestaan tussen de partijen met een onafhankelijke en onpartijdige rechter. Ik geef dat ook mee aan mijn stagiaires: je moet voortdurend denken en redeneren in termen van het verdrag.

Is dat dan niet iets fundamenteel aan advocaat zijn? De mensenrechten verdedigen?

Dat is de theorie ja… [wordt even stil]. Maar in de praktijk stellen we vast dat de evolutie om dat toe te passen, dat wat onze bijbel zou moeten zijn - het verdrag - ofwel niet gekend is, ofwel niet in de boekentas steekt, ofwel niet gebruikt wordt. En dat heeft te maken met een algemene maatschappelijke tendens.

Dat voel je in alles… maar denk je ook niet dat mensenrechten soms als een juridisch of strategisch wapen worden ingezet, ipv echt de mensenrechten te willen verdedigen?

Het EVRM is de basis van alles. Natuurlijk vertraagt de toepassing van het verdrag een aantal procedures. Maar hoe komt dat? Doordat het verdrag niet wordt toegepast. Je mag nooit afbreuk doen aan het verdrag, ook al duurt het soms langer. Rechtvaardigheid en grondigheid zijn belangrijker dan snelheid.

Dus wat mensen vaak misprijzend bestempelen als een procedureslag, heeft wel degelijk zijn nut?

Het verdrag schrijft fundamentele regels voor die moeten nageleefd worden en die regels moeten voor iedereen gelden, ook voor zij die van ernstige feiten verdacht worden. Wanneer fundamentele regels worden geschonden moet het publiek niet schieten op diegene die zegt dat het verdrag werd geschonden, maar moet je in dat geval richten op de mensen die het verdrag hebben geschonden.

Het lijkt wel alsof er veel achter de schermen speelt.

Dat gebeurt en ik ben blij dat ik dat soms kan ontmaskeren. Zoals bij ‘Operatie Kelk’, nu het rapport van de Parlementaire Onderzoekscommissie en dat van de Hoge Raad voor de Justitie daarover is voorgesteld. Dat was een van de schoonste dagen van mijn leven. Ik heb het bedrog kunnen blootleggen. En dat bedrog werd dan nog eens gepleegd ten overstaan van een enorme groep van uiterst kwetsbare mensen die in hun jeugd seksueel werden misbruikt. Het was een ongelijke strijd van meer dan zestien jaar. Vergelijk het met een voetbalploegje uit vierde provinciale dat een Champions League-club uitschakelt. Dat is nu aangenaam om vast te stellen, maar het kostte massa's energie. En ik vind ook dat ik mijn etiket van mensenrechtenadvocaat, als dat al op mij werd geplakt, nog extra heb benadrukt door wat ik de afgelopen jaren in “Operatie Kelk” heb gedaan.

Neem je soms dingen mee naar huis?

Dat gebeurt en is ook maar menselijk…

Ja, heb je nog tijd voor Theater Aan Zee?

Ik ga er tijd voor maken. Ik ga niet op vakantie en zal zelfs nog blijven pleiten, maar ik zal vaak naar het festival komen. Maar om terug te komen op dingen mee naar huis nemen. Je moet het kunnen delen. Thuis moet je iemand hebben die je laat doen en je toch opvangt, maar ook op de rem durft gaan staan als je te hard van stapel loopt. Iemand die je kan ondersteunen als het slecht gaat, want de ellende van de mensen, het onrecht, is zo groot geworden, dat het onmogelijk is om dat in je eentje op te vangen. Een goed team rond je hebben, is ook essentieel. Oostende speelt voor mij ook een belangrijke rol in loslaten. Ik zit nu bijna negen jaar ieder weekend in Oostende en denk dat dat een van de beste beslissingen geweest in mijn leven. Het is mijn ventiel, de zee: gaan lopen, wandelen, voetballen en tijd nemen om na te denken. En dat in Oostende, wat een prachtige stad is. Zo kan ik veel ellende achter mij laten.

Hoe kijk je naar de regering De Wever? Die lijkt ook mensenrechten op het spel te zetten.

Ja, ik vind dat er vanaf 9/11 vele beleidsmakers zijn geweest die het verdrag aantasten. Bij ons is het duidelijk beter dan bijvoorbeeld in de VS maar we moeten onze eigen standaarden durven hoog in te schalen.

Om nog maar te zwijgen over de situatie in Gaza.

En over de rol van Israël! Kijk naar de rol van het Internationaal Strafrecht. Er is een arrestatiebevel tegen Netanyahu dat niet wordt uitgevoerd. Dat toont het failliet aan van het Internationale Recht. Je ziet met andere woorden enorm veel gebeurtenissen die allemaal dezelfde richting uitgaan: het vernietigen van de mensenrechten.

Sluiten we af met iets positiefs? Wat was je mooiste herinnering aan TAZ?

Misschien wel tijdens Rechtszaak tegen de dood. Wim Distelmans is daar komen getuigen over euthanasie. Jean Paul Van Bendegem kwam getuigen over wat hij als filosoof van de dood vond. Dat vond ik nu echt een heel knap idee van de Nederlandse makers Eva Knibbe en Bart van de Woestijne. Maar wat ik echt leuk vond vorig jaar, was in de WonderWaai, daar zag ik echt veel jongeren schitteren, waaronder Charlie Van den Begin, de dochter van. Dat was heel knap. En van de jeugd moet het komen!

Merci voor je tijd, het was een boeiend gesprek. Tot op Theater Aan Zee!

_________________________________________

Ontdek ook de KLAAR-video van VRT, waarin een host, vaak samen met een expert, meer klaarheid biedt rond maatschappelijke thema's en hete hangijzers uit de actualiteit. De video's zijn op maat van jongeren: kort, helder uitgelegd en aantrekkelijk vormgegeven. Hier gaat Walter Van Steenbrugge dieper in op de mensenrechten.